Temporalny nawigator: o codziennych podróżach w czasie, Maciej Stolarski

Czas jest fundamentalnym wymiarem istnienia jednostek i społeczeństw. W pewnym sensie stanowi kluczowy – choć znacznie trudniejszy do uchwycenia niż przestrzeń fizyczna i społeczna- kontekst dla adaptacji jednostki. Zdolność do mentalnego podróżowania w czasie pozwala nam rozważać i reinterpretować przeszłe doświadczenia oraz przewidywać przyszłe konsekwencje naszych działań, stając się fundamentem dla procesów planowania, samoregulacji i nadawania sensu naszemu życiu. Choć teoretycy osobowości odnosili się do zjawiska czasu psychologicznego z dystansem i uwzględniali ów wymiar w swoich modelach tylko pośrednio, wydaje się, iż temporalność może w rzeczywistości stanowić klucz do zrozumienia źródeł motywacji, procesów kontroli emocji, oraz mechanizmów regulacji zachowania człowieka, a pośrednio – również adaptacji do środowiska i zmian w nim zachodzących.

W swoim wykładzie prof. Maciej Stolarski z Uniwersytetu Warszawskiego omówi przykłady badań oraz rozważań teoretycznych, które pozwoliły mu na sformułowanie teorii temporalnego metapoznania, stworzenie modelu temporalnej regulacji emocji, a także umożliwiły naszkicowanie zupełnie nowego modelu koncepcyjnego – temporalnego nawigatora, ujmującego osobowość w kategoriach systemu poznawczo-afektywnego, którego zasadniczą funkcją jest realizacja celów (przyszłość) dzięki uważnemu lub zaangażowanemu byciu tu-i-teraz (teraźniejszość) z wykorzystaniem doświadczeń, wiedzy i inspiracji zagregowanych na przestrzeni życia (przeszłość).

Model ten łączy wiedzę o mechanizmach pamięci epizodycznej, prospekcji, regulacji emocji oraz motywacji celowej, ukazując, że to nie pojedyncze treści, lecz dynamiczne poznawcze operacje na osi czasu organizują ludzką podmiotowość i umożliwiają efektywną samoregulację.

W swoim wykładzie prof. Stolarski spróbuje również pokazać, jak temporalny nawigator integruje szereg idei znanych z wiodących teorii osobowości. Opowie też o tym, jak świetle odkryć psychologii temporalnej możemy rozumieć istotę psychopatologii, czy modele temporalne mogą pozwolić na integrację idei psychologii pozytywnej, a także przyjrzy się temu, czego brakowało dotychczasowym teoriom temporalnym, aby stały się psychologiczną “teorią wszystkiego”.

Prof. Maciej Stolarski z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego bada zjawisko mentalnych podróży w czasie. Dostarczył empirycznych dowodów na kluczową rolę myślenia wykraczającego poza chwilę obecną dla jakości i efektywności ludzkiego życia. Dorobek naukowca, łączący psychologię poznawczą, osobowościową i pozytywną, ma znaczący wpływ na rozwój badań nad psychologią czasu. Prof. Stolarski prowadzi badania nad zrównoważoną perspektywą czasową – zdolnością elastycznego przełączania się między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością w zależności od sytuacji. Opracował wskaźnik odchylenia od zrównoważonej perspektywy czasowej, który stał się punktem odniesienia dla badań prowadzonych na całym świecie. Analizuje też, jak różnice w postrzeganiu czasu wpływają na emocje, relacje czy skuteczność działania – również w sporcie. W ostatnich latach połączył naukę z pasją do biegów ultra, pokazując, że myślenie przyszłościowe sprzyja regularnym treningom, wytrwałości i lepszym wynikom.

Był laureatem stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla młodych naukowców oraz programu START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. W 2021 roku otrzymał Nagrodę Naukową tygodnika Polityka w kategorii nauk społecznych. Kieruje lub kierował trzema projektami finansowanymi przez NCN. W 2025 r. otrzymał Nagrodę Narodowego Centrum Nauki w obszarze nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce.

Więcej o tegorocznych nagrodach Narodowego Centrum Nauki: https://ncn.gov.pl/aktualnosci/2025-10-15-nagroda-ncn-2025-przyznana

Zobacz materiał filmowy poświęcony prof. Stolarskiemu: https://youtu.be/gLiEn8eVclw?si=Z60CcyXZOQ9wQFbC

Wykład zorganizowany w ramach projektu: “It’s complicated.” Popularization of science during the rise of the popularity of pseudoscience”, który jest przez Fundację Centrum Kopernika dzięki wsparciu grantu 63222 od Fundacji Johna Templetona. Wyrażone w tej publikacji opinie są opiniami autora(ów) i nie muszą odzwierciedlać poglądów Fundacji Johna Templetona.

Dziękujemy Narodowemu Centrum Nauki za współpracę przy organizacji wykładu.